آثار مکتوب عکاسی در دوره‌ی قاجار


عباس رحیمی


مقدمه
سه سال پس از پیدایش عکاسی در فرانسه، در سال ۱۲۸۷ق. این پدیده وارد دربار ایران شد. رواج عکاسی در دوره‌ی سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار صورت گرفت. شاه قاجار با علاقه و جدیت، به کشف و تجربه‌ی زوایای مختلف سرگرمی جدید خود پرداخت. بدین‌منظور، برخی از آموزگاران شیمی و فیزیک دارالفنون و چند عکاس اروپایی به آموزش شاه و درباریان گمارده شدند. بااین‌وجود، نیاز ضروری به منابع مکتوب آموزشی درزمینه‌ی عکاسی کاملاً محسوس بود. این نوشته‌های فارسی باعث آشنایی شاه و عکاسان درباری و سایر علاقه‌مندان، با کلیات و جزئیات اعمال عکاسی می‌شدند و آموزش‌های لازم و مکمل را ارائه می‌دادند.
از آغاز سلطنت ناصرالدین‌شاه تا پایان حکومت قاجارها، متون مختلف مربوط به عکاسی ترجمه یا نگارش شده است. اغلب این متون که از زبان‌های فرانسه و انگلیسی ترجمه شده‌اند، بیش‌ازهمه به جنبه‌ی فنی عکاسی پرداخته و راهنمای کار بسیاری از عکاسان آن دوران بودند.
بی‌گمان، نمی‌توان اهمیت فراوان نوشته‌های دهه‌های نخستین ورود عکاسی به ایران را در شناخت سیر دگرگونی روش‌ها، امکانات و برخی از مسائل مربوط به عکاسی در آن دوره، انکار کرد. بیش از بیست یادداشت و کتاب خطی و چاپی مربوط به دهه‌های آغازین ورود عکاسی به ایران به زبان فارسی وجود دارد که در مخازن نسخه‌های خطی کتابخانه‌ها یا در مجموعه‌های شخصی نگه‌داری می‌شوند.
تا امروز، در میان کتاب‌های منتشرشده درباره‌ی تاریخ عکاسی ایران، کتاب تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران اثر یحیی ذکاء و کتاب گنجینهی عکسهای ایران اثر ایرج افشار، در حد معرفی، به برخی از یادداشت‌ها و کتاب‌های عکاسی دوره‌ی قاجار پرداخته‌اند. همچنین، در بخش‌هایی از کتاب ناصرالدینشاه عکاس تألیف محمدرضا طهماسب‌پور، معرفی و پژوهش‌هایی پیرامون برخی از این متون قدیمی عکاسی انجام شده است.
در کتاب قاجاریه و آموزش عکاسی؛ کتاب‌ها و نوشته‌های عکاسی در دوره‌ی قاجار که در سال ۱۳۹۱ش. از سوی نگارنده‌ی مقاله‌ی حاضر و توسط انتشارات فرزان روز منتشر شد، متن کامل این آثار مکتوب بر پایه‌ی ترتیب تاریخی آن‌ها، در دسترس علاقه‌مندان و پژوهشگران قرار گرفت، تا امکان بررسی و پژوهش بیشتر در محتوای آن‌ها افزایش یابد. هدف نگارنده در این کتاب، گردآوری، تصحیح و اضافات مکتوبات فارسی عکاسی بوده و بی‌تردید پژوهش بیشتر و ارائه‌ی توضیحات اضافه پیرامون اشاره‌های گوناگون موجود در آن‌ها، نیازمند مجالی بیشتر است، و امید است این موضوع مهم به‌همت سایر پژوهشگران تاریخ عکاسی کشورمان انجام پذیرد.
مقاله‌ی حاضر، به معرفی و بررسی اجمالی ۲۲ اثر مکتوب عکاسی در دوره‌ی قاجار بر اساس تاریخ نگارش آن‌ها، پرداخته است.
۱- رساله‌ی فوتگرافی
رساله‌ی فوتگرافی ، قدیمی‌ترین نوشته به زبان فارسی دربارهی فن عکاسی است. فوتگرافی شامل ۱۴ صفحه با ابعاد ۱۵ × ۶ سانتی‌متر است. این کتاب که با خط نستعلیق شکسته تحریر شده است، با شماره‌ی ۲۸۴۱ در مخزن نسخه‌های خطی مدرسه‌ی سپهسالار نگهداری می‌شود.
این رساله که نویسنده‌ی آن ناشناس است، پیش از تاریخ ۱۲۷۴ ق. نگارش شده، در سال ۱۲۷۴ ق. وارد کتابخانه‌ی اعتمادالسلطنه شده است و در سال ۱۲۹۷ق. وقفِ کتابخانه‌ی مدرسه‌ی ناصری (سپهسالار) شد. در یادداشت پشت صفحه‌ی نخست رساله، به این موضوع اشاره شده است.


 

سرفصل‌های فوتگرافی عبارت‌اند از: در تفصیل دواهای عکاسی/ در تعریف کاغذ و گذاشتن او به مایع/ در انداختن کاغذ به مایع/ در ساختن عکس اصلی (پزتیف).
فوتگرافی، به تشریح روش عکس‌برداری نگاتیو کاغذی با عنوان عکس فرعی پرداخته است. در این رساله، اصطلاح عکس اصلی معادل عکس مثبت است. روش نگاتیو کاغذی در سال ۱۸۴۰ م. توسط تالبوت  ابداع و در ۱۸۴۱ م. با نام تالبوتیپ  ثبت شد. این، نخستین شیوه‌ی چاپ عکس از روی تصویر منفی بر روی کاغذ بود.
کریم امامی در پیوست خود بر کتاب تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام اثر یحیی ذکاء نوشته است: «... با نگاهی به زندگی ملک‌قاسم میرزا و پیدایش فن عکاسی ... به‌راستی چه کسی جز ملک‌قاسم میرزا می‌تواند مؤلف این رساله باشد؟ کدام ایرانی دیگری [...] با نگاتیو کاغذی عکس‌برداری کرده است؟ چه ملک‌قاسم میرزا خودش در سال ۱۲۶۵ق. به فرانسه سفر کرده و فنون عکاسی را در آنجا آموخته باشد و چه در آذربایجان از طریق مکاتبه یا حشرونشر با اروپاییان عکاس شده باشد، تنها وی می‌تواند مؤلف این جزوه‌ی کوچک باشد؛ حتی اگر دستورات آن را در اصل به زبان روسی یا ترکی خوانده باشد [...] می‌دانیم که ملک‌قاسم میرزا علاوه بر فارسی و ترکی و فرانسه و انگلیسی، زبان روسی هم می‌دانست. بررسی زندگی وی به‌روشنی به ما نشان می‌دهد که در زمانی که این رساله نوشته شده (۱۲۷۴ق. یا زودتر)، ایرانیان دیگری هم که احیاناً عکاسی را ترجمه می‌کرده‌اند، توجهشان به آثار پیرامون شیوه‌ی کلودیون تَر بوده است نه شیوه‌ی نگاتیو کاغذی. پس چاره‌ای نیست جز این‌که ملک‌قاسم میرزا را مؤلف کتاب فوتگرافی بدانیم» (ذکاء، ۱۳۸۴: ۳۸۳).
هرچند دلایل مطرح‌شده توسط کریم امامی قانع‌کننده می‌نمایند؛ ولی چون هیچ مدرکی در جهت اثبات این فرض موجود نیست، نمی‌توان آن را به‌صورت قطعی پذیرفت.
ملک‌قاسم میرزا، پسر ناصرالدین‌شاه، زاده‌ی ۱۲۲۲ ق. [...] به شش زبان مسلط بود. می‌توان مطمئن بود که این شاهزاده به‌علت سفر به اروپا و تحصیل در فرانسه، در روزگاری که اختراع دوربین عکاسی موضوع صحبت روز بود، و همچنین به‌دلیل مراوده با اروپائیان در ایران و توجهی که به دانش و فرهنگ نوین داشت [...] نخستین ایرانی‌ای است که دوربین عکاسی در اختیار داشته و به شیوه‌ی داگرئوتیپ و سپس کلودیون عکس‌برداری می‌کرده است (همان، ۱۷).
۲- کتاب عکس محلاتی
دومین کتاب عکاسی ایران، کتاب عکس محلاتی است که توسط میرزامحمدکاظم محلاتی در سال هزار و دویست و هشتاد قمری به‌فرمان ناصرالدین‌شاه نگارش شد. در مقدمه‌ی کتاب به این موضوع اشاره شده است: «کتاب عکسی است که حَسَب‌الامر قدرقدرت اعلی‌حضرت اقدس، [...] ناصرالدین‌شاه غازی [...]، محمدکاظم ابن احمد المحلاتی تألیف کرده است».
پنج نسخه‌ی دست‌نوشت از این کتاب در کتابخانه‌های سپهسالار، ملی ایران، اعتمادالدوله‌ی همدان و مجلس موجود است. نسخه‌ای که متن کامل آن در کتاب «قاجاریه و آموزش عکاسی» آورده شد، متعلق به کتابخانه‌ی سپهسالار و شامل ۱۷۶ صفحه است.
در صفحه‌ی نخست کتابِ عکس، صیغه‌های ثبت و وقف این کتاب در کتابخانه‌ی اعتمادالسلطنه و مدرسه‌ی ناصری در سال‌های ۱۲۹۷ و ۱۲۸۱ ق. نوشته شده است.
عنوان‌های مطالب این کتاب به‌شرح زیر است:
مقدمه. در بیان معنای بعضی الفاظ مصطلح در حکمت طبیعی.
باب اول. در اشیاء و اجزاء و جوهریات مستعمله در عکاسی و طرز ساختن و محل استعمالات آن‌ها.
باب دویم. در عکاسی: در تاریخ این صنعت/ در دکراتیپ [= داگرئوتیپ] ، در نور و تأثیر آن (تعریف نور و خواص آن و شرح طیف هفت‌رنگ در نور خورشید)/ در تأثیر رنگ‌های نور بر صفحه‌های حساس و کلودیون و استعمال برمورها در عکاسی/ در اسباب عکاسی/ در عکاسی روی کلدیون تَر است.
باب سوم. در اعمال مختلفه‌ی عکاسان: در پزتیف دیرک/ در کلدیون خشک/ در کلدیون آلبومینه/ در نقل کلدیون/ در عکاسی سفیده‌ی تخم‌مرغ که آلبومینه  گویند/ در عکاسی کاغذی (شامل کاغذ مومی خشک ، کاغذ بی‌موم  و کاغذ تَر)،/ در استرسکپ.
خاتمه. در عمل آبی.


 

نویسنده‌ی کتاب، میرزامحمدکاظم محلاتی (۱۲۵۰ تا ۱۳۱۳ق.)، تحصیلات متوسطه‌ی خود را در دارالفنون گذراند. در سال ۱۲۷۹ق. با هزینه‌ی دولت، جهت انجام تحصیلات عالی به اروپا (فرانسه) فرستاده شد. رشته‌ی تحصیلی وی گیاه‌شناسی و همچنین دواسازی بود. در سال ۱۲۷۸ ق. به ایران بازگشت و در دارالفنون به معلمی داروسازی، ریاضی، فیزیک، شیمی و تجزیه‌ی معادن، و سرپرستی لابراتوار شیمی دارالفنون منصوب شد و تا پایان عمر در این مدرسه به تدریس مشغول بود.
میرزا کاظم شعر می‌سرود و نویسندگی روزنامه‌ی دانش را نیز به عهده داشت. به‌علت تخصص در تدریس شیمی به میرزاکاظم‌خان شیمی معروف شد. او کتاب‌های گوناگونی به زبان فارسی ترجمه و تألیف کرد (همان، ۲۹۳ و ۲۹۴ و سرمد، ۴۱۴ و ۴۱۵).
۳- طرز ساختن دواهای عکاسی از نسخهی عکاس‌باشی
طرز ساختن دواهای عکاسی از نسخهی عکاس‌باشی، سومین نوشته‌ی فارسی درباره‌ی عکاسی است. این یادداشت به خط نستعلیق شکسته‌ی تحریری در ابتدای فهرست ثانی اَسفار همایونی ثبت شده و بدری آتابای در بخش آغازین فهرست آلبوم‌های کتابخانه‌ی سلطنتی، متن این نسخه‌ها را چاپ کرده است. متن کامل آن‌ها در کتاب تاریخ عکاسی ذکاء آمده است.


 

این‌گونه به نظر می‌رسد که ناصرالدین‌شاه، به‌دلیل علاقه‌ی شدید به ظهور و چاپ عکس، در سال ۱۲۸۶ق. فهرستی از داروهای شیمیایی لازم برای عکاسی و شیوه‌ی کاربردشان را از روی نسخه‌ی آقارضا  عکاس‌باشی  تهیه کرده است.
به‌گمان قوی، آقارضا این نسخه‌ها را از روی نسخه‌های کارلیان  فرانسوی نوشته است. نوشته‌های مذکور حدود سی سال پس از اختراع عکاسی تحریر شده‌اند.
این یادداشت به فرآیند کلدیون، فرآیند کاغذ آلبومینه و فرآیند عکس نمکی پرداخته و شامل این موارد است: کلاسیون [= کلدیون]/ نقره‌ی کلدیون / نقره جهت کاغذ آلبومین/ نقره برای کاغذ نمکی / نقره‌ی اسید پروکلیک/ سولفاد فر که زاج باشد/ جهت بروز شکل/ اسید پروکلیک که جوهر مازو باشد/ سیانور که سم است/ ورنی برای روی شیشه/ ساختن طلا برای ثابت‌کردن کاغذ عکس و ساختن هیپوسولفید.
نویسنده‌ی این یادداشت، ناصرالدین‌شاه- شاهِ هنردوست و خوش‌گذران قاجار- در نخستین سال‌های سلطنت خود با بهره‌گیری از راهنمایی و تجربیات کارلهیان عکاس (که در سال ۱۲۷۵ ق. به سفارش شاه برای ترویج فن عکاسی به ایران آمد)، به فراگیری و تجربه در فن عکاسی پرداخت.
می‌توان گفت که ناصرالدین‌شاه پس از ملک‌قاسم میرزا، دومین فرد ایرانی است که با علم و عمل عکاسی آشنا شده است. نخستین عکس‌های او بیشتر از زنان حرم و غلام‌بچه‌ها و ساختمان‌های اندرون است. او عکس‌های بسیاری از موضوعات مورد علاقه‌اش گرفته، آلبوم و مرقع ساخت.
شاه برای انجام کارهای عکاسی‌اش عکاسخانهی مبارکهی همایونی را راه‌اندازی کرد. آقارضاخان را که به امر شاه عکاسی را نزد کارلهیان یاد گرفته بود، عکاس‌باشی و مدیر عکاسخانه‌ی همایونی کرد، به این فن جدید صورت رسمی داد؛ و ازاین‌پس از همه‌ی امور و شهرها و طبقات مختلف مردم و رجال، عکس‌های فراوان گرفته و در آلبوم‌ها قرار داده شد و در آلبوم‌خانه‌ی سلطنتی در کاخ گلستان در شمس‌العماره گرد آمد (ذکاء، ۱۳۸۴: ۲۶ تا ۴۰، با تلخیص).
۴- کتاب عکاسی علی‌بخش میرزا
چهارمین نوشته‌ی فارسی درباره‌ی عکاسی، کتاب عکاسی علی‌بخش میرزا است و در سال ۱۲۹۴ ق. به سفارش حاجی اسماعیل میرزا  (عکاس‌باشی ولیعهد) ترجمه شده است.
این کتاب به خط نستعلیق شکسته‌ی تحریری در کتابخانه‌ی ظاهریه‌ی دمشق نگه‌داری می‌شود و نسخه‌ی دیگری از آن در ایران وجود ندارد.
کتاب علی‌بخش میرزا منحصر به عکاسی نیست و فقط بخشی از آن به عکاسی اختصاص دارد. این بخش شامل سه باب، هشت فصل و سی‌وسه صفحه است.
با توجه به برخی از اشاره‌های موجود در کتاب، متن اصلی به زبان فرانسه بوده و اصطلاحات علمی موجود در متن با شماره‌های درون پرانتز مشخص شده‌اند تا در پایان کتاب برابرهای فارسی آن‌ها نوشته شود.
عنوان‌های مباحث این کتاب عبارت‌اند از:
[مقدمه‌ی] تاریخی
باب اول. عمل و تأثیر شمیکی و فزیکی روشنی و نور بر روی بعضی از اجسام: عمل و تأثیر شمیکی ضیاء/ در عمل و تأثیر فزیکی روشنی/ در اولِ علم نظری فتوقرافیک به نمک‌های نقره/ در علم نظری اصول پوزتیف و طبع صورت/ در علم نظری اصول قواعد فتوقرافیک بدون نمک نقره.
باب دوم. در شمی [= شیمی] فتوقرافیک: در نمک‌های نقره،/ در مواد مختلفه که در فتوقرافی استعمال می‌شود.
باب سوم. درخصوص محل و مکانی که جهت عمل فتوقرافی انتخاب نموده‌اند. در بیان دواخانه و اعمالی که باید در آنجا مجرا داشت.
در بخش تاریخی، به این مطالب پرداخته شده است: شرح مفصلی در باب تاریخ شیمی و فیزیک نور، روش داگرئوتیپ، روش کار تالبوت ، توصیف کارهای برخی افراد مشهور در عکاسی، روش‌های کلودیون‌تَر، ژلاتین بیکروماته، آلبومین و کلودیون، گراوور هلیوگرافیک  و هلیوکرومی.


 

 درباره‌ی علی‌بخش‌میرزا اطلاعات زیادی در دست نیست. در کتاب گنجینه‌ی عکس‌های ایران، اثر ایرج افشار، اشاره‌ای اجمالی به او شده است: «علی‌بخش ابن اسکندر ابن عباس‌شاه ابن فتحعلی‌شاه قاجار از شاهزادگان فاضل و مترجمان دربار مظفرالدین‌میرزا، ولیعهد ناصرالدین‌شاه بوده است» (افشار، ۱۳۷۱: ۳۲).
اعتمادالسلطنه نیز در مرآت‌البلدان درباره‌ی وی نوشته است: «نواب علی‌بخش‌میرزا ابن جهانگیر میرزا، از امیرزادگان فاضل این عصر است. در ادبیات و بعضی السنه‌ی اروپیه مهارت کامل دارد و مترجمی حضور مبارک حضرت ولیعهد ادام الله ظلاله با اوست».
۵- کتاب فن عکاسی سوریوگین
کتاب فن عکاسی، چهارمین نوشته و دومین برگردان به زبان فارسی درباره‌ی عکاسی است. این کتاب را آنتوان سوریوگین از کتاب مسیو لیبر  که از عکاسان معروف زمان خود در پاریس بود، از زبان فرانسه ترجمه و در سال ۱۲۹۵ قمری در تبریز به مظفرالدین‌میرزای ولیعهد تقدیم کرد.
این کتاب در بخش نسخه‌های خطی کتابخانه‌ی ملی ایران موجود و شامل ۲۰۵ صفحه به خط نستعلیق است و در حاشیه‌ی صفحه‌های آن، واژه‌های فنی به زبان فرانسه تشریح شده است.
فهرست مطالب فن عکاسی به شرح زیر است:
قسمت اول کتاب. در علم عکاسیِ مسمّی به زوغال و طریقه‌ی عمل آن است که به رشته‌ی تحریر کشیده می‌شود: در بیان ترتیب‌دادن عکاسخانه به‌جهت برداشتن عکس و بازنمودن آن است با اسباب و اجسام لازمه/ در بیان محسوس ساختن کاغذ زو غالی است/ صورت‌های شفاف که مانند شیشه می‌باشند/ صورت‌های پوزیطیف شفاف زوغالی که بخواهند از روی آن‌ها بزرگ‌تر چاپ کنند/ طریقه‌ی پرداخت و نقل‌کردن صورت‌ها و به روی مقوا چسبانیدن آن‌هاست/ طریقه‌ی نقل‌کردن صورت است در روی عاج و پرده‌ی نقاشی و روی چینی و غیره/ ساختن کاغذ مخلوطی بی‌انتهاست به‌توسط اسباب عمودی میل‌دار، از هر درجه رنگ که خواسته باشند/ عبارت از خلوص طریق‌های عکاسی است/ در بیان متعدد‌کردن کلیشه‌ها به‌واسطه‌ی طریقه‌ی زوغالی به‌جهت تحصیل عدد زیاد از صورت فوتوگرافی/ در بیان کلیشه‌هایی که پلیکولر و یا برگردانیده گویند.
قسمت دویم. در بیان بزرگ‌کردن صورت‌هاست با کلیشه‌ی زوغالی/ در بیان بزرگ‌کردن صورت زوغالی  است به‌واسطه‌ی شامبر سولر / در بیان تغییردادن زمینه‌های عکس است به‌واسطه‌ی کلیشه‌های فوری.


 

آنتوان سوریوگین  (ارمنی‌تبار، ۱۲۱۹ تا ۱۳۱۲ خورشیدی، تهران) پس از تحصیل در نقاشی، نزد ژرماکوف  روسی در تفلیس عکاسی را آموخت. سوریوگین حدود سال ۱۸۷۰م. به ایران بازگشت و در تبریز عکاسخانه‌ی خود را دایر کرد. سپس در اثر شهرت، به درب‌خانه‌ی مظفرالدین‌میرزا راه یافت و جزو عکاسان سرکاری شد. او بعدها رهسپار تهران شد و در همان‌جا عکاسخانه‌ی خود را دایر کرد. او، عکاس عالی‌رتبه‌ی دربار ناصرالدین‌شاه و پادشاهان بعدی و حتی دربار رضاشاه بود. به‌جز شاه و اقوام او، بسیاری از اعیان و اشراف تهران و بزرگان قبایل از مشتریان او بودند. سوریوگین جنبه‌هایی از فرهنگ ایرانی را برای مشتریانش به نمایش درآورد. او از مردان و زنان با زمینه‌های مذهبی متفاوت، در لباس‌های محلی و با مشاغلی که خاص مشرق زمین است، عکاسی می‌کرد. در طول زمان آنتوان مجموعه‌ای بزرگ و گران‌بها از شیشه‌های عکس‌های قدیمی ایران (حدود هفت‌هزار قطعه) فراهم آورد که بعدها بر اثر پیشامد و بلوایی همه‌ی آن‌ها از میان رفت. وی دارای نشان شیر و خورشید الماس‌نشان از دولت ایران و مدال افتخار طلا از نمایشگاه سالب ۱۸۹۷م. بروکسل و نمایشگاه سال ۱۹۰۰م. پاریس و چند مدال دیگر بود که تصویر آن‌ها را در برخی از آرم‌های عکاسخانه‌ی خود، در پشت عکس‌ها چاپ می‌کرد. همچنین، او در تهیه‌ی عکس‌های کتاب بزرگ سیری در هنر ایران، نوشته‌ی پروفسور پوپ، همکاری کرد (ذکاء، ۱۳۶ تا ۱۴۲، با تلخیص).
۶- رساله‌ی مجموعه‌الصنایع، باب چهل‌وچهارم
ششمین نوشته‌ی فارسی عکاسی، باب چهل‌وچهارم کتاب مجموعه‌الصنایع با عنوان در علم عکاسی یعنی برداشتن عکس از شعاع نور است. این کتاب برخی از صنایع قدیمی را تشریح کرده است. چند نسخه‌ی دست‌نوشت از این کتاب در ایران موجود است.
مجموعه‌الصنایع در سال ۱۲۹۵ قمری توسط میرزامحمد شیرازی (مَلک‌الکُتّاب) در بمبئی به چاپ سنگی رسید و به میرزاحسین‌خان سپهسالار تقدیم شد.
به ‌احتمال زیاد مطالب این کتابچه، نخستین نوشته‌ی چاپ‌شده در جهت آموزش عمومی عکاسی در سطحی گسترده است؛ ازاین‌رو، در زمینه‌ی تاریخ عکاسی در ایران دارای ارزشی فراوان است. براساس سبک نگارش کتاب، احتمالاً افزاینده‌ی باب چهل‌وچهارم به مجموعه‌الصنایع، آن را از یک متن قدیمی انگلیسی با تلخیص ترجمه کرده و در این مجموعه جا داده است.
صنعت آتش‌بازی و ساختن باروت، صنعت حلیه‌الکتاب و ساختن اقسام مرکب برای نوشتن و مُهرکردن، صنعت چاپ، صنعت ساختن سِمنت، ساختن آبگینه و بلور رنگارنگ، صنعت میناکاری بر طلا و نقره و مس و ... از فنون گوناگونی‌اند که در مجموعه‌الصنایع مطرح شده‌اند.
در این کتاب برخی از تصاویر منبع اصلی به‌صورت طرح‌هایی از دوربین عکاسی (کمیرا)، قرع و انبیقِ تقطیر، سه‌پایه‌ی مسطح، شکل کمیرا به‌وقت برداشتن عکس و ... ترسیم شده است.
عناوین مطالب باب چهل‌وچهارم مجموعه‌الصنایع به شرح زیر است:
فصل اول. [...] در این مقدمه تفصیل آلات بیان می‌شود.
فصل دوم. در صفت دواهایی که اول باید آماده کرد [ه و] داخل اوطاق تاریک آماده گذارند.
فصل سوم. در طریق برداشتن عکس؛
فصل چهارم. در صفت چاپ‌کردن عکس از روی شیشه بر کاغذ و دواهایی که لازم است و باید پیش از وقت آماده بکند.

 

۷-جلد سوم کتاب مرآت‌البلدان ناصری، وقایع سال هفدهم سلطنت ناصرالدین‌شاه
هفتمین نوشته‌ی فارسی عکاسی و همچنین دومین اثر چاپ‌شده در این زمینه، یادداشتی از محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه در کتاب مرآت‌البلدان ناصری است.
اعتمادالسلطنه در صفحه‌های ۲۰ تا ۲۴ از جلد سوم مرآت‌البلدان- در سال ۱۲۹۵ق.- در کنار اشاره به کارهای انجام‌شده در دوره‌ی ناصرالدین‌شاه، ذیل وقایع سال هفدهم سلطنت شاهِ قاجار (۱۲۸۰ ق.)، وضعیت عکاسی را تشریح کرده است.
می‌توان از این نوشته به‌عنوان منبعی مورد اعتماد در تدوین برخی نکات مهمِ سیر تاریخ عکاسی ایران بهره برد؛ نکاتی از قبیل سالِ آغاز عکاسی در ایران، نخستین عکاس به‌شیوه‌ی داگرئوتیپ در ایران، نخستین عکاس حرفه‌ای منصوب‌شده از سوی شاه، عکاس‌خانه‌ی مبارکه، گزارش‌های تصویری توسط آقا رضا عکاس‌باشی در سفرهای بزرگ ناصرالدین‌شاه و اطلاعاتی پیرامون کرشیش، فُکِتی و کارلیان که در ایران به‌روش‌های تالبوتیپ، کلدیون و آلبومین عکاسی می‌کردند.
نویسنده‌ی کتاب، محمدحسن‌خان (۱۲۵۶ تا ۱۳۱۳ ق.)  پس از گشایش دارالفنون در سال ۱۲۶۷ ق. وارد رشته‌ی نظام این مدرسه شد و به‌تدریج در مناصب نظامی ترقی کرد.

او در سال ۱۲۸۰ ق.، در سفارت ایران در پاریس مشغول به کار شد و در این زمان به تکمیل زبان فرانسه و اخذ معلومات جدید پرداخت. پس از بازگشت به ایران، به سمت مترجم حضوری دربار تعیین شد. در سال ۱۲۸۸ق. اداره‌ی روزنامه‌ی رسمی و بعداً ریاست دارالترجمه‌ی ممالک محروسه‌ی ایران به او واگذارشد؛ نهایتاً، او به صنیعالدوله ملقب شد. در سال ۱۲۹۹ق. جزو اعضای مجلس شورای دولتی بود و در سال ۱۳۰۰ ق. روزنامه‌ی مصور شرف، تحت مدیریت او ایجاد شد. بعدها به‌عنوان معاون وزارت عدلیه، رئیس دارالتألیف، عضو مجلس شورای دولتی و وزیر انطباعات، اشتغال یافت. در سال ۱۳۰۴ق. لقب اعتمادالسلطنه به او اعطا شد. مدت‌ها سمت احتساب شهر تهران و تصدی بنایی عمارات سلطنتی و مقاطعه‌ی آن‌ها را بر عهده داشت. در مراسم معرفی وزرای مختار دُوَل خارجه نیز معمولاً سمت مترجمی داشت و گاهی هم مأموریت پذیرایی خارجیان با او بود (افشار، ۱۳۸۶، صص ۱۵- ۱۳).
مهم‌ترینِ آثار وی، وقایع یومیه‌ی شانزده سال پایانی عمر اوست که از سال ۱۲۹۸ق. تا ۱۳۱۳ق. نوشته شده است. اعتمادالسلطنه از نزدیکان شاه بود. در سفرها هم‌سفر و در حضر و خلوت همنشین شاه بود و طبعاً، می‌توان او را از محارم شاه دانست (همان، مقدمه، ۸).
اعتمادالسلطنه با عکاسی آشنا بود و گاهی عکس‌هایی از سر تفنن برمی‌داشت. وی در خاطرات خود بارها به این مطالب اشاره نموده است: «منزل ماندم عکس انداختم»، «من با منوچهر میرزا به قصبه‌ی آشتیان رفتیم، عکس آن پیرمرد در قصبه‌ی آشتیان را برداشتم»، «اسباب عکس سفری به‌واسطه‌ی توکو از فرنگ خواسته بودم، صبح زودی دکان توکو رفتم، اسباب را دیده و پسندیدم» (ذکاء، ۳۱۰).
۸- کتاب قواعد عکس و تلگراف
کتاب قواعد عکس و تلگراف تألیف حسن ابن علیرضا لاهیجی نجفی، هشتمین نوشته‌ی فارسی عکاسی است. این کتاب که در سال ۱۲۹۸ق. نگارش شده است، با شماره‌ی ۸۰۹۲ در کتابخانه‌ی مرکزی دانشگاه اصفهان نگه‌داری می‌شود. همچنین میکروفیلم آن با شماره‌ی ۴۵۷۳ در کتابخانه‌ی مرکزی دانشگاه تهران موجود است.
کتاب در قالب ۶۹ صفحه با ابعاد ۱۱ × ۷ سانتی‌متر نگارش شده است.
نویسنده، کتاب را به نام محمدتقی میرزا رکن‌الدوله (والی خراسان) و مهدی قلی‌خان سهام‌الملک ، تألیف کرد.
قواعد عکس و تلگراف براساس یکی از شیوه‌های بخش‌بندی کتاب در دوره‌ی قاجار، در سه ظلمت، چهارده نور و یک مرآت نگاشته شده و به‌روش کلدیون تَر و جنبه‌های عکس‌برداری، ظهور و چاپ شیشه، ترکیب داروها، بزرگ‌سازی عکس و... پرداخته است.
عناوین بخش‌های مختلف این کتاب به شرح زیر است:
مقدمه.
صور و حالات در اوضاع مخصوص به اعانات روشنایی و ظلمت و ادویه‌ی مخصوصه‌ی روشنایی. در بیان فهرست و اسامی ادویه و آلات مستعمله و امور عامه که اختصاص به عملیات انوار آتیه ندارد.
شعاع. در کیفیت انعکاس/ ظلمت اول. در آلات و محل ادویّه ساختن و کلدیون‌زدن است/ ظلمت دوم. در محل عاکس و شاخص [= سوژه] است/ ظلمت سوم. در محل عامل است/ نور اول. در میزان است/ نور دوم. پاک‌بودن عمل [و] (آلات) عکس است/ نور سوم. طریقه‌ی استعمال کلدیون یود بُرم است/ نور چهارم. عمل حمام نقره است/ نور پنجم. در دانستن کلدیون یود برم است/ نور ششم. حمام نقره است/ نور هفتم. در گرفتن عکس است/ نور هشتم. در دوای ظهور است/ نور نهم. دوای ثبوت است/ نور دهم. در زاج قوّت است/ نور یازدهم. در باسمه و انتقاش [= نقش‌کردن] عکس است در کاغذ/ نور دوازدهم. در دوای ثبوت است/ نور سیزدهم. در محلول طلا است/ نور چهاردهم. محلول هی‌پوسول [= هیپوسولفیت سدیم] است.


 

۹- طرز عکس‌انداختن پاپارنیان (پاپازیان) در منزل
طرز عکس‌انداختن پاپازیان در منزل، نوشته‌ای تک‌صفحه‌ای مربوط به عکاسی است که در ابتدای یک مجموعه دست‌نوشته به شماره‌ی ۳۹۶۶ در مخزن نسخه‌های خطی کتابخانه‌ی مرکزی دانشگاه تهران موجود است .
این نوشته که نهمین نوشته درباره‌ی عکاسی است، از روی خطِ سرکار معین لشکر، شیوه‌ی عکس‌انداختن یکی از عکاسان دوره‌ی ناصری به نام پاپازیان را در سال ۱۲۹۹ق. بیان کرده است.
گویا مجموعه‌ی خطی یادشده را شاعری به نام یغما جندقی گردآوری کرده است؛ زیرا در صفحه‌های ۵ و ۶، نامه‌های او به فرزندان با عبارت حرره‌ی یغما و تاریخ ۱۲۹۱ق. و ۱۳۰۱ق. دیده می‌شوند. بخشی از فهرست مطالب موجود در این جنگ به این شرح است: یادداشتی از روی خط سرکار معین لشکر درباره‌ی طرز عکس‌انداختن پاپارنیان در روز سه‌شنبه ۴ ربیع‌الاول ۱۲۹۹ در خانه‌ی خود و چگونگی ترکیب داروهای عکاسی نزد او/ نامه‌های یغمای جندقی به نواب و به فرزند خود/ قصیده‌ی آقا میرزا لطفعلی متخلص به فانی/ جغرافیای عالم و نفوس به فارسی/ تاریخ سلاطین عثمانی از آغاز تا زمان تحریر جُنگ. ...
نویسنده‌ی اصلی این یادداشت‌های عکاسی، طبق اشاره‌ی همین متن، فردی ملقب به معین لشکر بوده که شرح مشاهده‌های خود از روش عکاسی و ترکیب داروهای عکاسی توسط پاپازیان را تحریر کرده است.


 

هوسیک پاپازیان یا ژوزف پاپازیان، فرزند کشیش مسروپ پاپازیان است که فن عکاسی را در تفلیس فراگرفته بود و در سال ۱۲۹۸ ق. کارگاه عکاسی خود را در تبریز بنیان نهاد. وی با راهنمایی پدرش تئاتر را در تبریز بنا نهاده بود و در ارتباط با عکاسی، باید گفت که بسیاری از عکس‌های نمایشی و تئاتری کهن، از جمله آثار او هستند. او سپس کارگاه عکاسی خود را در تهران دایر کرد و با دربار ایران ارتباط گرفت و به علت مهارت بالا، موفق به دریافت مدال شیر و خورشید زرین از جانب شاه شد (همان، ۴۱۴‌).
۱۰- کتاب عکاسی محمود
کتاب عکاسی  به ترجمه‌ی میرزا محمودخان، دهمین نوشته‌ی فارسی در این مورد است که در سال ۱۳۰۱ق. نگارش شد. همچنین، این کتاب سومین متن برگردانده از فرانسه به فارسی در این زمینه است.
این کتاب که در مخزن نسخ خطی کتابخانه‌ی ملی ایران با شماره‌ی ۱۰۹۱/ ف نگه‌داری می‌شود، به خط نستعلیق در ۱۸ فصل نوشته شده و شامل ۱۵۶ صفحه است.
کتاب عکاسی محمود، حاوی مطالبی درباره‌ی پیدایش عکاسی و شیوه‌ی عکس‌برداری و ظهور فیلم است.
این کتاب بی‌مقدمه وارد موضوع اصلی شده است. در صفحه‌ی ۱۴۴ کتاب تأکید شده که به‌دلیل تألیف آن برای عکاسان پیشرفته، به موارد ابتدایی و مقدماتی نپرداخته است.
مقدمه‌ای در تاریخ ابداع و رواج روش کلدیون و نام‌های افراد تکمیل‌کننده‌ی آن، فرمول‌های مختلف جهت ساخت کلدیون و داروی حساس، بیان تحولات در به‌کارگیری و ابداع نسخه‌های مختلف و تغییر مقادیر مواد در ساخت کلدیون، تحول در ساخت وسایل و ابزار تاریک‌خانه به‌ویژه وسایل بزرگ‌سازی عکس و عکس‌های مثبت باواسطه یا اسلاید ابتدایی، شرح فرآیند آمفی‌تیپ، مطالبی پیرامون نوعی آگراندیسور به نام بیگاگراف و عکاسی به‌روش استرئوسکوپی، ازجمله موارد تشریح‌شده در این کتاب هستند. همچنین، در این کتاب با دو طرح ساده به روش توصیفی، روش آغشته‌کردن شیشه به کلدیون تشریح شده است.
نام «محمود آقا. پ. ت.» به خط لاتین در بالای نخستین صفحه‌ی آن زده شده و این‌چنین به نظر می‌رسد که مترجم کتاب یعنی محمود، فرزند میرزامحمدکاظم محلاتی نویسنده‌ی کتاب عکس و معلم شیمی دارالفنون باشد. در پایان کتاب نیز امضایی به حروف لاتین و با نام محمود آمده که تاریخ ۱۳۰۱ق. را در زیر خود دارد. نویسنده‌ی اصلی کتاب مورد ترجمه‌ی میرزا محمودخان مشخص نیست و در کتاب نیز اشاره‌ای به وی نشده است.


 

۱۱- کتاب علم عکاسی صنیع‌السلطنه
کتاب علم عکاسی، یازدهمین نوشته‌ی فارسی عکاسی است و توسط میرزااحمدخان صنیع‌السلطنه برای ناصرالدین‌شاه نگارش شده. این کتاب به خط نستعلیق در ۱۹ صفحه نوشته شده و با شماره‌ی ثبت ۴۸۷ در کتابخانه‌ی ملی ایران نگه‌داری می‌شود.
عناوین مباحث کتاب علم عکاسی صنیع‌السلطنه به این شرح است: مقدمه: اسامی صنایع جدید و فواید هر یک / فتوتیپی  موسوم به صنع ناصری/ طرز ساختن و به‌کاربردن پلاک ناصری  [= صفحه‌ی خشک] است/ حکاکی نور که موسوم به فتوگراوور است/ حکاکی آفتاب که موسوم است به هلیوگراوور  است/ بزرگ نمودن عکس/ قالب‌گیری نور که موسوم است به فتوگلّیپتی / عکس الوان که موسوم است به فتوکرمی است/ صنعت باسمه است در روی سنگ مرمر/ مطلا نمودن فلزات و زجاجیات و قاب‌های آیینه و پرده‌های نقاشی و مبل‌ها و ...


 

نویسنده‌ی کتاب، میرزااحمدخان فرزند میرزاعلی طبیب سنگلجی، در سال ۱۲۶۴ق. زاده شد. وی در دارالفنون به فراگیری دانش پزشکی پرداخت، لیک ذوق و شوق به دانش‌های طبیعی او را واداشت که بدون معلم فن عکاسی را فراگیرد و سرانجام عکاسی را به‌عنوان شغل خود برگزیند (اعتمادالسلطنه، ۱۲۹۶، ج ۲، ص ۹۵).
او بعدها به‌واسطه‌ی معیرالممالک به اروپا رفت و عکاسی را در آن دیار تکمیل کرد، کلیشه‌سازی و گراورسازی و چاپ و چینی‌سازی و حکاکی را نیز آموخت و پس از بازگشت از آنجا، به‌عنوان عکاس‌باشی عکاس‌خانه‌ی مبارکه‌ی دارالفنون به کار گمارده شد. او همچنین از سوی مظفرالدین‌شاه به صنیع‌السلطنه ملقب شد؛ در نخستین سفرش به اروپا، او به‌همراه پسرش ابراهیم‌خان عکاس‌باشی در رکاب شاه بودند و گذشته از عکس‌برداری، شاه توانست که به‌واسطه‌ی آنان نخستین دستگاه فیلم‌برداری و نمایش فیلم را وارد ایران کند. وی در سال ۱۳۲۴ق. هنوز ریاست عکاسخانه‌ی مبارکه‌ی دارالفنون را بر عهده داشت. او از عکاسان پرکار و فعال در زمینه‌های علمی و عملی زمان خود بوده و عکس‌های وی در آلبوم‌های متعددی در آلبوم‌خانه‌ی کاخ گلستان نگه‌داری می‌شوند (ذکاء، ۱۳۸۴: ۷۵ تا ۷۸، با تلخیص).
۱۲- باب هشتمِ کتاب المآثر و الآثار، ترویج علم و عمل عکس
«ترویج علم و عمل عکس» دوازدهمین متن و نیز سومین نوشته‌ی چاپ سنگی فارسی درباره‌ی عکاسی است که در صفحه‌ی ۹۴ کتاب المآثر و الآثار قرار گرفته است. محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه این کتاب را به مناسبت چهلمین سال پادشاهی ناصرالدین‌شاه در سال ۱۳۰۶ قمری به چاپ سنگی رساند.
این نوشته، گزارشی در مورد آغاز عکاسی  در ایرانِ سال ۱۳۰۴ ق. است. همچنین، این نوشته به ریشارخان و رواج داگرئوتیپ در دوره‌ی ناصری اشاره کرده است.


 

۱۳- کتاب عکسیه‌ی حشریه
عکسیه‌ی حشریه، سیزدهمین نوشته‌ی فارسی در عکاسی ایران و احتمالاً نخستین کتاب چاپی مستقل در این فن است.
این کتاب را محمد ابن علی مشکوه‌الملک به‌دستور میرزامحمدخان- پیشخدمت خاصه‌ی ناصرالدین‌شاه نوشته است و در سال ۱۳۰۷ق.، آن را در ۵۶ صفحه با چاپ سنگی منتشر کرد.
یک نسخه‌ی چاپ سنگی از کتاب با شماره‌ی ۵۲۶۶۷۸ ک. م- ۳۰۱ ۴۴/ D و همچنین میکرو فیلم آن با شماره‌ی ۸۳۹۵ در کتابخانه‌ی مرکزی دانشگاه تهران موجود است.
مشکوه‌الملک در این کتاب با تأکید بر ویژگی‌های عکس و عکاسی و همچنین مقایسه‌ی فرآیندهای عکس‌برداری- ظهور و چاپ- با اعمال و نیات انسان در دنیا و انعکاس آن‌ها در جهان پس از مرگ، بر تعدادی از مسائل مذهبی صحه گذاشته است.
در بخش‌های مختلف کتاب نیز به‌مناسبت موضوع، از احادیث، آیات قرآن و یا اشعار گوناگون جهت تضمین این مقایسه‌ها به‌عنوان مقدمه برای نتیجه‌گیری خاص نویسنده ارائه شده‌اند.
در مقدمه‌ی کتاب، نویسنده هدف اصلی خود را این‌گونه بیان می‌کند: «[...] محض ابقای آثار، این رساله را به‌روشی تازه [...] هریک از آیات واقعه را اقامه‌ی برهان و دلیلی کرده، به‌نهجی که خواننده‌ی این رساله به‌هیچ‌وجه بعضی اخبار و احکام الهی را در پرده‌ی خفا نمی‌گذارد تا آن‌که بدون برهان در پرده‌ی ضمیر تصور نکرده باشد. ... آیاتی که به تواتر مشهود است، عرضه می‌دارد که تا هرکدام، نمونه باشد از برای انتظام دستگاه آفرینش که عقاید را به نحو‌تجسّم و مضبوط می‌دارد و فی‌المناسبه عکسیّه حشریّه نام نهاد که مطالعه کنندگان را ملالت خاطر دست ندهد و ضمن عمل عکاسی، منظور و مقصودی به دست آید».


 

ثبت اجسام و دیگر چیزها به‌وسیله‌ی دوربین عکاسی، مراقبت و نظافت در تهیه و ترکیب داروها و مواد حساس عکاسی، حساس‌کردن شیشه‌ی نگاتیو و قراردادن آن در دوربین و عکس‌برداری، پدیده‌ی تصویر مخفی و ظهور نگاتیو، استفاده از سیانور برای جلادادن به نگاتیو، اندودن شیشه‌ی نگاتیو با پوششی از ورنی برای محافظت از امولسیون، حساس‌کردن کاغذ با محلول نقره، چاپ عکس با نور روز، استفاده از سیانور برای زدودن آلودگی‌های حاصل از محلول نقره، شست‌وشوی عکس چاپ‌شده با آب، رنگین‌کردن عکس با محلول طلا، ثبوت، ارائه و نمایش عکس با چسباندن آن بر روی مقوا و... مباحثِ بخش مربوط به عکاسی این کتاب است.
در صفحه‌های ۳۳ و ۵۱ این کتاب، برای تکمیل توضیحات مسائل فنی عکاسی، طرز ریختن کلودیون روی شیشه، قید و حمام نقره کاغذ ترسیم شده است.
۱۴- کتاب احمد، صحبت دهم
چهاردهمین نوشته‌ی فارسی درباره‌ی عکاسی، در کتاب احمد یا سفینه‌ی طالبی آمده است. این کتاب در سال ۱۳۰۷ق. توسط میرزاعبدالرحیم نجارزاده‌ی تبریزی، معروف به طالبوف، نگارش و به‌روش چاپ سربی در استامبولِ ترکیه منتشر شده است. کتاب یادشده در سال ۱۳۱۹ ق. در استامبول مجدداً به چاپ سربی رسید.
نسخه‌ای از چاپ اول این کتاب با ‌شماره‌ی V.1-C.2- B/345 در مجموعه‌ی علی‌اصغر حکمت در کتابخانه‌ی مرکزی دانشگاه تهران موجود است.
صفحه‌های ۱۰۰ تا ۱۰۵ کتاب احمد ذیلِ صحبت دهم، مربوط به عکاسی است.


 

شیوه‌ی عکسبرداری، معکوس‌بودن تصویر روی شیشه‌ی مات دوربین، تأثیر فیزیکی و شیمیایی نور در عکاسی، روش داگرئوتیپ، چند کاربرد علمی عکاسی، عکس‌برداری سریع و ... در کتاب احمد به‌اجمال مورد اشاره واقع شده‌اند.
همچنین، مطالب این کتاب پاراگراف‌بندی شده و نیز توضیحات اضافه در پاورقی آمده‌اند.
تصویری با عنوان کیفیت گرفتن رسم و انعکاس او در کتاب ترسیم شده است.
نویسنده‌ی کتاب، میرزا عبدالرحیم (۱۲۵۰ تا ۱۳۲۸ ق.) از فضلای سده‌های ۱۳ و ۱۴ قمری است. طالبوف با این‌که تحصیلات زیادی در فارسی و عربی نداشت اما یکی از ساده نویسان نثر فارسی محسوب می‌شود. در مجلس اول (۱۳۲۴ ق.) از سوی اهالی تبریز به نمایندگی مجلس شورای ملی برگزیده شد؛ اما از پذیرفتن نمایندگی، معذرت خواست و به تهران نیامد. طالبوف قبل از اعلان مشروطیت کتب مفیدی برای تنویر افکار هم‌وطنان خود منتشر نمود (بامداد، ۱۳۷۸: ج ۲، ۲۶۳).
طالبوف از نخستین فارسی‌نویسانی است که «ابناء وطن خود را به تألیف رمان‌های علمی و تئاتر و ترجمه‌ها از علوم و فنون و صنایع عصریه و مکارم اخلاق به زبان ساده آگاه کرد» (سرمد، ۱۳۷۲: ۳۴۸).
۱۵- کتاب فیزیک
پانزدهمین نوشته‌ی فارسی عکاسی، در کتاب فیزیک جای گرفته است. این کتاب توسط فردی به نام ابوالقاسم در سال ۱۳۱۰ق. نگارش شد و با شماره‌ی ثبت ۲۸۴۲/ ف در کتابخانه‌ی ملی ایران نگه‌داری می‌شود.
کتاب یادشده به خط نستعلیق، در ۱۶۸ صفحه به مباحث جدید فیزیک پرداخته است. براساس اشاره‌ی موجود در صفحه‌ی آخر، نویسنده واژه‌هایی را به زبان فرانسه یادداشت کرده و این امر احتمال ترجمه‌ی متن از زبان فرانسه را قوی‌تر می‌کند.


 

فهرست مندرجات بخش نور و عکاسی کتاب فیزیک این‌گونه است:
مقاله‌ی پنجم: فصل اول. در انتشار نور و انعکاس/ منابع نور/ نور و ظلمت/ انتشار مستقیم‌الخط نور/ سایه/ شبه ظل/ انتشار نور/ سرعت نور/ آینه‌های مسطح/ انعکاس متفرق/ آینه‌های مقعر/ دوربین انعکاس/ آینه‌های محدب.
فصل دوم. در انکسار شعاع و عدسی‌ها/ انکسار نور/ تغییر موضع اجسام که به‌واسطه‌ی انکسار دیده می‌شوند/ منکسر به‌نظرآمدن چوب در آب/ عدسی‌ها/ اثر عدسی‌های متمایل/ آثار عدسی‌های متباعد/ آلات متعلقه به نور/ آثار عدسی‌های متباعد/ آلات متعلقه به نور/ لوپ/ ذره‌بین/ دوربین نجومی/ دوربین/ دوربین گلیله/ لان‌ترن ماژیک/ ذره‌بین آفتابی.
فصل سوم. در تجزیه‌ی نور/ عمل منشور مثلث القاعده در نور/ تفرق/ اسپکتر آفتابی/ ترکیب مجدد نور سفید/ دایره‌ی نیوتن/ قوس قزح/ رنگ اجسام.
۱۶- بیان هشتم کتاب کشف‌الصنایع و مخزن‌البضاعه (منتخبات محمدی)
بیان هشتم از کتاب کشف‌الصنایع و مخزن‌البضاعه (منتخبات محمدی)، شانزدهمین نوشته‌ی فارسی عکاسی است. این کتاب در سال ۱۳۱۱ قمری توسط میرزا محمد شیرازی ملقب به ملک‌الکُتّاب در بمبئی هندوستان به چاپ سنگی رسید. نسخه‌ای از آن با شماره‌ی 703/ B در کتابخانه‌ی مرکزی دانشگاه تهران موجود است.
صفحه‌های ۵۱ تا ۵۸ این کتاب به صنعت عکاسی و صفحه‌های ۸۹ تا ۹۴ کتاب به واژه‌نامه‌ی الفبایی انگلیسی-فارسی نام‌های مواد و ترکیب‌های ذکرشده در کتاب اختصاص دارد.
در منتخبات محمدی بیش از سی فن تشریح شده است. در مقدمه، نویسنده این کتاب را منتخبی  از کتاب‌های فارسی و فرانسه گردآوری‌شده‌ ذکر کرده است.
در مقدمه‌ی این کتاب آمده که: «بیان بیستم در صنعت عکاسی، تفصیل آلات و ادویه‌ی آن است»، اما در متن کتاب مبحث مربوط به عکاسی در بیان هشتم نوشته شده است.


 

بیان هشتمِ منتخبات محمدی در شش فصل با این عنوان‌ها تدوین‌شده است: بر مبتدی لازم است که اول بر اصطلاحات این علم واقف شود؛ لهذا اول تفصیل آلات بیان می‌شود/ در بیان مکان و وقت عکس‌گرفتن/ در بیان فوکوس یعنی قائم‌کردن جای آلت عکس/ قواعد عکس‌گرفتن/ در بیان ظهور عکس/ طریق چاپ‌کردن عکس بر کاغذ.
در قسمت آخر این بیان نیز شش تصویر از امکانات و روش‌های عکاسی ترسیم شده است.
نویسنده‌ی این کتاب نیز همان نویسنده یا گردآورنده‌ی کتاب مجموعه‌الصنایع (‌۱۲۹۵ ق.) است. این بخش از کتاب منتخبات محمدی، رونوشتی از باب چهل‌وچهارمِ مجموعه‌الصنایع است که با کمی تغییر ارائه شده و یک واژه‌نامه‌ی انگلیسی به فارسی در انتهای آن تنظیم شده است.
۱۷- کتاب عکاسی شمس‌الشعرا
کتاب عکاسی، دست‌نوشته‌ای است که با شماره‌ی ۴۲۶۶ در کتابخانه‌ی ملک نگه‌داری می‌شود. این کتاب هفدهمین متن فارسی عکاسی و چهارمین اثر ترجمه‌شده در این زمینه است و آن را محسن میرزاشمس‌الشعرا ترجمه کرده است.
کتاب عکاسی به خط نسخ، در قالب ۹۸ صفحه با ابعاد اندازه ۳/۶× ۵/۹ سانتی‌متر تحریر شده است.
باوجود نامعلوم‌بودن تاریخ دقیق نگارش کتاب، از روی یادداشت موجود در صفحه‌ی نخست و همچنین تاریخ درگذشت محسن میرزا در سال ۱۳۱۵ ق. می‌توان بازه‌ی زمانی ۱۳۱۰ تا ۱۳۱۳ ق. را تاریخ احتمالی نگارش کتاب دانست.
کتاب عکاسی به درخواست میرزا اسماعیل آجودان‌باشی نوشته شد. نام میرزا اسماعیل‌خان در دو نوشته‌ی دیگر یعنی رساله‌ی علی بخش میرزا و طرز عکس‌انداختن پاپازیان نیز آمده است.


 

فهرست مندرجات کتاب علم عکاسی صنیع‌السلطنه به‌شرح زیر است:
طریقه‌ی صنعت کلدیون خشک/ جزء اول/ خود کلدیون خشک، طریقه‌ی ساختن و صنعت آن/ شیشههای کلدیونی/ کلدیون/ کلدیونی‌کردن شیشه/ یدوری‌کردن کلدیون/ تهیه‌ی ورنی آلبومینی/ طریقه‌ی ورنی‌کردن شیشه/ عمل حساس‌کردن شیشه‌های کلدیونیِ خشک/ مدت پُز و برداشتن عکس/ ظاهرکردن شیشه‌های خشک/ در ثبوت شیشه/ در یدوری‌کردن  و طبله‌ی ورنی آلبومینی. تبصره/ ملاحظه‌ی چندی در ظهور: حساس‌کردن/ ملاحظه در شیشه/ ملاحظه در یدوری‌کردن/ ملاحظه در ورنی بیاض‌البیضی/ اصول علمی/ نسخه‌جات/ پُز و مدت برداشتن عکس/ عمل ظهور/ ثبوت شیشه/ کلدیون خشک صمغی که به‌جهت عکس سبزی و صحرا خوب است.
۱۸- بیان هشتم کتاب کشف‌الصنایع و منتخبات علی‌الحسینی
کتاب دست‌نوشتی به نام کشف‌الصنایع و منتخبات علی‌الحسینی، در موضوع‌های گوناگون، به خط نستعلیق نگارش شده که هجدهمین نوشته‌ی فارسی عکاسی را در خود جای داده است. این کتاب با شماره‌ی ۲۲۶۱ در کتابخانه‌ی مرکزی دانشگاه تهران نگه‌داری می‌شود و نویسنده‌ی آن به‌طور دقیق شناسایی نشده است.
کشف‌الصنایع و منتخبات علی‌الحسینی نیز عیناً مطالب کتاب‌های مجموعه‌الصنایع و منتخبات محمدی را با اختلاف اندکی در فصل‌بندی کتاب نقل کرده است. هر سه کتاب یادشده با کمی اختلاف و یا افزودن مطالب توسط یک نفر یعنی میرزا محمد شیرازی ملک‌الکُتاب چاپ شده‌اند و او برای عرضه‌ی کتاب در چاپ‌های بعدی نام آن را تغییر داده است؛ هرچند در کتاب اخیر پختگی بیشتری در جمله‌بندی‌ها و ترتیب منطقی مطالب، و نیز اشتباهات کمتری نسبت به منتخبات محمدی دیده می‌شود.


 

مباحث مربوط به عکاسی در صفحه‌های ۸۲ تا ۹۳ این کتاب آمده و شامل این عناوین است: مقدمه/ در بیان مکان و وقت عکس‌گرفتن/ در بیان فوکوس یعنی قائم‌کردن جای آلت عکس/ قواعد عکس‌گرفتن/ در بیان ظهور عکس/ طریق چاپ‌کردن عکس بر کاغذ.
۱۹- کتاب شعاع الشموس فی المرایا و العکوس
 نوزدهمین نوشته‌ی فارسی در مورد عکاسی، کتابی به نام شعاع الشموس فی المرایا و العکوس است که میرزا شفیع خان محقق‌السلطان، در سال ۱۳۲۲ ق. آن را نگارش و به مظفرالدین‌شاه قاجار اهدا کرده است.
کتاب یادشده در قالب ۹۰ صفحه نگارش شده است و در آن، ۱۲۸ موضوع و مسئله‌ی عکاسی بررسی شده‌اند. به گمان قوی این کتاب اکنون در مجموعه‌ای شخصی نگه‌داری می‌شود.
از موضوعات عنوان‌شده در فهرست مطالب کتاب، چنین گمان می‌رود که برخی مطالب آن برگردان از زبان فرانسه باشند. در برخی عنوان‌ها نیز نام میرزااحمد عکاس و نسخه‌ی داروهای عکاسی او دیده می‌شود.
کاغذ ژلاتین برمور دارژان/ فسادهایی که در کلدیون راه می‌یابد و معالجه‌ی آن‌ها/ انتقال عکس پزتیف به روی پارچه‌ی مشمع/ ساختن کلدین میناکاری/ اطلسی‌کردن کاغذ/ عکس بروی بلور چینی و مینا و بارفتن و چینی/ رفع چاره‌ی تاول‌های کاغذ/ رتوش/ گرفتن طلای ظرف چینی شکسته/ برق کاغذ عکس با ژلاتین و ... برخی از عنوان‌هایی هستند که برای نخستین بار در این کتاب مطرح شده‌اند.
این کتاب به دلیل گوناگونی مباحث، دارای اهمیت زیاد است اما متأسفانه اصل یا تصویر تمام صفحه‌های این کتاب جهت بررسی بیشتر در اختیار نگارنده‌ی این مقاله نبوده است و مطالب مذکور، از کتاب تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران اقتباس شده است.


 

فهرست مندرجات کتاب به‌شرح زیر است:
حمام ویراژ گرم/ حمام ویراژ سرد/ حمام ویراژ سرد/ [دو کلمه ناخوانا] در ثبوت عکس/ برای ظهور عکس کلدیون خشک/ نسخه‌ی دیگر که میرزا احمد کار می‌کند/ نسخه‌ی دیگر برای ثبوت عکس در شیشه کلدیون خشک/ طریقه‌ی ظهور و ثبوت عکس مطابق دستورالعمل[...]/ در کلدیون خشک/ طریقه در ظهور عکس به‌واسطه‌ی ماده‌ی قلیایی/ برای ساختن کلرور در [= دارژان]/ ایضاً در ساختن کلرور دُر/ در باب قوت‌دادن شیشه‌ی پزتیف/ در باب حساس‌کردن کاغذ در حمام نقره/ در باب نگاه‌داشتن کاغذ حساس در سه روز/ نسخه‌ی دیگر برای نگاه‌داشتن کاغذ حساس [کلمه‌ی ناخوانا]/ حمام ثبوت کاغذ/ نسخه‌ی کلدیون تَر میرزا احمد عکاس/ نسخه‌ی همان کلدیون تَر/ برای ظهور شیشه در کلدیون تَر/ برای قوت شیشه/ در شست‌وشوی شیشه قبل از آن‌که در شاسی گذاشته شود/ در خصوص شست‌وشوی شیشه/ در شستن شیشه برای حاضرکردن کلدیون تر/ در باب اندودن سطح شیشه از کلدیون پس از پاک‌کردن/ نسخه‌ی اول مطابق دستورالعمل [کلمه‌ی ناخوانا]/ نسخه‌ی حمام برای حمام نقره/ نسخه‌ی برم [کلمه‌ی ناخوانا]/ نسخه‌ی [کلمه‌ی ناخوانا] حمام مطابق ذیل است/ در باب عرضه‌داشتن شیشه‌ی حساس [کلمه‌ی ناخوانا]/ در باب ظهور عکس در [کلمه‌ی ناخوانا] و پیروگلیک/ در ثبوت عکس به‌واسطه‌ی سیانور دو پطاس و سولفو سیانور/ در ثبوت عکس به‌واسطه‌ی هیپو سولفیت دو سود/ برای [...]/ شکستگی سنگ و ظروف چینی/ ورنی برای شیشه‌های شکسته/ [کلمه‌ی ناخوانا] برای [کلمه‌ی ناخوانا] شیشه شکسته/ در باب ورنیهای مات/ ورنیهای مخصوص برای روی شیشه/ مایع برای براق‌کردن عکس/ دستورالعمل عکاسی جدید/ [کلمه‌ی ناخوانا] برای دستورالعمل تاریکخانه‌ی عکاسی جدید/ در باب ظهور و ثبوت عکس/ در باب چاپ‌کردن شیشه‌ی عکس/ در باب چسبانیدن عکس بر روی مقوا/ برای براق کردن شیشه‌ی عکس/ در باب حمام طلا/ رساله‌ی علمی در خصوص ظهور عکس با [...] دائمی/ در باب پاکیزگی و نظافت در عمل عکاسی/ در باب [کلمه‌ی ناخوانا] و قوت عکس [...]/ در باب زیادتی قوه‌ی شیشه‌ی عکس/ در باب بروز عکس با اسید پیروگلیک و غیره/ در باب ظهور عکس به‌واسطه‌ی هیدروکینن/ در باب قوت‌دادن شیشه‌ی کم قوت [...].

 ۲۰- کتاب هنرآموز
بیستمین نوشته‌ی فارسی درباره‌ی عکاسی، بخشی از کتاب هنرآموز است که در سال ۱۳۲۲ق. در تبریز به چاپ سنگی رسید. نویسنده‌ی این کتاب شخصی به نام حسین، مدیر کتابخانه‌ی کمالِ تبریز و کاتب آن، میرزاتقی است. نسخه‌ای از آن با شماره‌ی ۱۲۹۸۹/ س در کتابخانه‌ی ملی ایران نگه‌داری می‌شود.
کتاب یادشده به خط نستعلیق در ۱۶۰ صفحه نوشته شده است. بخش مربوط به عکاسی در صفحه‌های ۸۰ تا ۱۰۱ کتاب است.
هنرآموز به پانصد مبحث مختلف پرداخته که برخی از آن‌ها عبارت‌اند از: میزان‌الهوای غریبه/ تصفیه‌ی روغن گندیده / پاک‌کردن پنبه چوب‌های کهنه/ مفوض‌نمودن فلزات/ اقسام لاک برای این‌که آب از چرم زیر کفش‌ها عبور نکند/ عکاسی [صفحه‌های ۸۰ تا ۱۰۳]/ [...] ادویه‌ی مستعمله‌ی فتیزی.
عناوین مطالب بخش عکاسی کتاب هنرآموز این‌گونه‌اند: عکاسی/ طریقه‌ی اول/ نمایان‌کردن صورت (دِوِلوپمان)/ طریقه‌ی دوم/ طریقه‌ی سوم/ چند سخن/ تقویت شیشه‌های بی‌قوه (رانقورس)/ تنقیص قوت شیشه (دیمی نوئه)/ نقل عکس از شیشه به روی کاغذ/ حمام آب/ حمام تلوین (بن ویراژ)/ حمام مثبّت/ ترتیبات/ ترتیب آسه‌تون کستاد دو سود/ ترتیب بوراقس/ ترتیب دو لفرامات/ ترتیب کلورور دو شو/ ترتیب کلورور دو پلاتین/ لعاب برای عکس‌ها/ سبب عدم موفقیت در اعمال عکاسی/ لوحه‌ی منفیه (شیشه)/ لوحه‌ی مثبته (کاغذ).


 

۲۱- کتاب علم عکاسی جدید
بیست‌ویکمین نوشته‌ی فارسی در عکاسی، کتاب «علم عکاسی جدید» نوشته‌ی گارنیک‌خان دالکیجیان است که در سال ۱۳۲۵ ق. با چاپ سربی در تهران منتشر شد. این کتاب نخستین نوشته‌ی عکاسی است که در ایران به چاپ سربی رسیده است. پیش از آن، کتاب سفینه‌ی طالبی، به همین روش در ترکیه چاپ شده بود.
نسخه‌ای از این کتاب با شماره‌ی D3.T.R.145 در مجموعه‌ی علی‌اصغر حکمت کتابخانه‌ی مرکزی دانشگاه تهران موجود است. همچنین در کتابخانه‌ی ملی و نیز در دست افراد مختلف نیز چند نسخه از آن وجود دارد.
کتاب علم عکاسی جدید دارای ۲۲۲ صفحه است. این کتاب با توجه به برخی اصطلاحات موجود در آن، گویا برگردان از یک متن فرانسه است.
بر پشت جلد کتاب آمده است: «علمِ عکاسیِ جدید کتابی است که با کمال دقت، با قرائت خیلی سهل تمام مطالب جدید و نوظهور عکاسی را شرح می‌دهد. تألیف گارنیک‌خان دالکیجیان دواساز. صاحب دیپلم از دارالفنون طبیِ همایونی استامبول. [...]».


 

کتاب علم عکاسی جدید در قالب سه کتاب (بخش) شامل بیست‌وپنج فصل و با توضیح کافی نوشته شده است. فهرست مندرجات کتاب به شرح زیر است:
مقدمه
کتاب اول. در بعضی مطالب ابتدائی- در تاریک‌خانه/ عکس‌برداشتن/ در ظهور شیشه/ چاپ‌کردن عکس.
کتاب دویم. عکس منفی- دوربین‌های عکاسی/ بعضی اسباب لازمه/ شیشه‌های حساس/ تاریک‌خانه/ اقسام عکس‌ها/ عکس‌برداشتن و ظاهرکردن و ظهور/ دواهای ظهور/ ثبوت و خشک‌کردن شیشه/ کم‌قوت و پرقوت‌کردن شیشه
کتاب سوم. عکس مثبت- رتوشه. فصل دویم: ورنی شیشه/ کاغذهای عکاسی/ چاپ‌کردن عکس/ ویراژ/ ثبوت و شستن عکس‌ها/ ویراژ فیکساژ (نوظهور)/ ظاهر‌کردن کاغذهای ژلاتین/ کاغذهایی که باید با دوا ظاهر شوند (تبصره)/ چسباندن عکس روی مقوا/ عکس‌های مثبت روی شیشه/ عکس روی پارچه.
 نویسنده‌ی کتاب، گارنیک‌خان دالکیجیان، از ارمنی‌های کشور عثمانی بوده و نیز از دارالفنون طب سلطنتی استانبول در داروسازی دارای دیپلم بوده است. وی در تهران مغازه‌ی داروسازی و داروفروشی داشته و همچنین دواساز مخصوص شاهزاده شعاع‌السلطنه و سالارالدوله- فرزندان مظفرالدین‌شاه-  بوده است (ذکاء، ۱۳۸۴: ۳۲۲).
۲۲- کتاب صنعت عکاسی
بیست‌ودومین نوشتهی فارسی مربوط به عکاسی در دوره‌ی قاجار، کتاب صنعت عکاسی نوشته‌ی گارابد پاپاریان است. این کتاب در سال ۱۳۳۳ ق. با حروف سربی به چاپ رسید و در سال ۱۳۴۷ ق. نیز برای بار سوم تجدید چاپ شد. نسخه‌ای از این کتاب با شماره‌ی D3.T.R.145 در کتابخانه‌ی مرکزی دانشگاه تهران نگه‌داری می‌شود.
سومین چاپ کتاب در قطع جیبی، با حروف سربی و همراه با تصویر، در سال ۱۳۴۷ ق. در تهران بود. این چاپ در قالب ۱۶۰ صفحه، از سه کتاب (بخش) تشکیل شده و مجموعاً دارای ۱۸ فصل است.
پاپاریان در مقدمه‌ی چاپ سوم کتاب، دلیل تجدید چاپ آن را استقبال عموم عکاسان، نایاب‌شدن کتاب و همچنین پیشرفت‌های روزافزون عکاسی و منسوخ‌شدن روش‌های قدیمی و ارائه‌ی مطالب جدید و سودمندتر بیان کرده است.
به‌دلیل شباهت بسیار، احتمال می‌رود منبع تألیف یا ترجمه‌ی دو کتاب صنعت عکاسی پاپاریان و کتاب علم عکاسی جدید دالکیجیان یکی بوده باشد.

فهرست مندرجات کتاب صنعت عکاسی به شرح زیر است:
کتاب اول: عکس منفی- ماشین عکاسی/ تاریک‌خانه/ ترتیب و قاعده‌ی برداشتن عکس/ وقت پوز/ ظاهرکردن عکس/ نسخه‌های مختلفه برای ظهور کلیشه/ ثبوت و خشک‌کردن کلیشه‌ها/ در باب فیلم‌ها/ قوت‌دادن به کلیشه/ کم‌کردن قوت کلیشه/ عیوبات دیگر کلیشه‌ها/ معنی عکس منفی.
کتاب دوم: عکس مثبت- چاپ‌کردن عکس روی کاغذ/ ویراژ و فیکساژ/ بریدن و چسبانیدن عکس روی مقوا/ براق و شفاف نمودن عکس‌ها.
کتاب سوم: بعضی اطلاعات مفیده و لازمه- بعضی اطلاعات در باب عکس منفی/ بعضی اطلاعات در باب عکس مثبت/ برداشتن عکس روی اشیاء مختلفه/ دستورالعمل‌ها و نسخه‌های مختلفه.
برای درک بهتر مطالب و آشنایی خوانندگان با شکل ظاهری یا کارکرد دستگاه‌های عکاسی، از تصاویر گوناگون و فراوان استفاده شده است.
پاپاریان در دارالعلوم عثمانی [ترکیه] در شهر استانبول تحصیل کرده و به گرفتن دیپلم درجه‌ی اول داروسازی نایل آمده بود. وی معلم مدرسه‌ی داروسازی تهران و دارای نشان‌هایی از طرف دولت ایران بود. او داروخانه‌ی معتبری در تهران داشته است که در آن داروهای فرنگی، اسباب عکاسی، اسباب جراحی و اسباب دندان‌سازی به فروش می‌رسیدند (همان، ۳۲۴).


منابع و مآخذ
-    اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان (1296 ق.)، مرآت‌البلدان ناصری، جلد سوم، چاپ سنگی، طهران، موجود در کتابخانه‌ی مرکزی دانشگاه تهران.
-    اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان (1306 ق.)، المآثر و الآثار، چاپ سنگی، طهران، موجود در کتابخانه‌ی مرکزی دانشگاه تهران.
-    اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان (1386)، روزنامه‌ی خاطرات اعتمادالسلطنه، به کوشش ایرج افشار، امیرکبیر، تهران.
-     اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان (‌1296‌)، مرآت البلدان، ج 1، چاپ سنگی، طهران.
-    ابوالقاسم (1310 ق.)، فیزیک، نسخه‌ی خطی، موجود در کتابخانه‌ی ملی ایران.
-    افشار، ایرج و محمدتقی دانش‌پژوه (1361)، فهرست کتاب‌های خطی کتابخانه‌ی ملی ملک، جلد سوم، تهران.
- افشار، ایرج (1370)، گنجینۀ عکسهای ایران همراه تاریخچه ورود عکاسی به ایران، تهران، نشر فرهنگ ایران.
-    انوار، عبدالله (4-1351)، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه ملی ایران، ج 4 و 3، تهران. 
-     انوار، عبدالله (1343)، فهرست نسخ خطی کتابخانه‌ی ملی ایران، ج اول، تهران.
-    آتابای، بدری (2537)، فهرست آلبوم‌های کتابخانه‌ی سلطنتی، تهران، کاخ گلستان.
-    بامداد، مهدی (1378)، شرح حال رجال ایران در قرن 12، 13 و 14 هجری، جلد 1 و 2،تهران، زوار.
-    پاپاریان، گارابد (1333 ق.)، صنعت عکاسی، چاپ سربی، طهران، مطبعه‌ی فاروس، موجود در کتابخانه‌ی مرکزی دانشگاه تهران.
-    تاسک، پطر (‌1382‌)، سیر تحول عکاسی، ترجمه‌ی محمد ستاری، تهران، سمت. 
-    تبریزی، عبدالرحیم ابن ابوطالب (1307 ق.)، کتاب احمد، جلد اول، چاپ سربی، استانبول، موجود در کتابخانه‌ی مرکزی دانشگاه تهران.‌
-    جندقی، یغما [احتمالاً] (1299 ق.)، جُنگ دست‌نوشته (طرز عکس انداختن پاپازیان در منزل)، موجود در کتابخانه‌ی مرکزی دانشگاه تهران.
-    حسین (1322 ق.) ، هنرآموز، چاپ سنگی، تبریز، موجود در کتابخانه‌ی ملی ایران.
-    دالکیجیان، گارنیک خان (1325 ق.)، علمِ عکاسیِ جدید، چاپ سربی، طهران، چاپخانه‌ی فاروس، موجود در کتابخانه‌ی مرکزی دانشگاه تهران.
-    دانش‌پژوه، محمدتقی و علینقی منزوی (2536)، فهرست کتاب‌های خطی مدرسه سپهسالار، جلد 5، تهران، دانشگاه تهران.
-     دانش‌پژوه، محمد (1368)، فهرست میکروفیلم‌های کتابخانۀ مرکزی و اسناد، تهران، دانشگاه تهران.
-    دانش‌پژوه، محمد (1340)؛ فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، ج 9، تهران، دانشگاه تهران.
-     دانش پژوه، محمد، فهرست نسخ خطی کتابخانه‌ی مرکزی دانشگاه اصفهان.
-    ذکا، یحیی (1384)، تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران، تهران، علمی و فرهنگی. 
-    ساسانی، خان‌ملک (بی‌تا)، سیاست‌گذاران دوره‌ی قاجار، تهران، بابک.
-     ستاری، محمد (1385)، «ورود اولین دستگاه آگراندیسور به ایران»، نشریه‌ی هنرهای زیبا، شماره‌ی 27، صص 97 تا 104.
-    سرمد، غلامعلی (1372)، اعزام محصل به خارج از کشور در دورۀ قاجاریه، تهران، بنیاد.
-    سوریوگین، آنتوان‌خان (1295 ق.)، فن عکاسی، نسخه‌ی خطی، موجود در کتابخانه‌ی ملی ایران.
-    شیرازی، میرزا محمد (1311 ق.)، کشف‌الصنایع و مخزن‌البضاعه، نسخه‌ی خطی، موجود در کتابخانه‌ی مرکزی دانشگاه تهران.
-     شمس‌الشعرا، محسن میرزا (1312 ق.)، عکاسی، نسخه‌ی خطی، موجود در کتابخانه‌ی مدرسه‌ی سپهسالار.
-     شیرازی، میرزا محمد (سدۀ سیزدهم ق.)، کشف‌الصنایع و منتخبات علی‌الحسینی، نسخه‌ی خطی، موجود در کتابخانه‌ی مرکزی دانشگاه تهران.
-    شیرازی، میرزامحمد (1295 ق.)، مجموعه‌الصنایع، چاپ سنگی، بمبئی، موجود در مجموعه‌ای خصوصی.
-    صنیع‌السلطنه، میرزا احمدخان (دهه‌ی نهم یا دهم سده‌ی سیزدهم هجری)، علم عکاسی، نسخه‌ی خطی، موجود در کتابخانه‌ی ملی ایران.
-    علیبخش میرزا (1294 ق.)، عکاسی، نسخه‌ی خطی، موجود در کتابخانه‌ی ظاهریه‌ی دمشق.
-    لاهیجی نجفی، حسن ابن علیرضا (1298 ق.)، قواعد عکس و تلگراف، نسخه‌ی خطی، موجود در کتابخانه‌ی مرکزی دانشگاه اصفهان.
-    محلاتی، محمد‌کاظم (1280 ق.)، کتاب عکس، نسخه‌ی خطی، کتابخانه‌ی مدرسه‌ی شهید مطهری (سپهسالار)، تهران.
-    محلاتی، میرزا محمودخان (1301 ق.)، عکاسی، نسخه‌ی خطی، موجود در کتابخانه‌ی ملی ایران، تهران.
-    مشکوۀ‌الملک، محمد ابن علی (1307 ق.)، عکسیۀ حشریه، چاپ سنگی، طهران، موجود در کتابخانه‌ی مرکزی دانشگاه تهران.
-    منزوی، احمد (49-1340)، فهرست کتاب‌های خطی کتابخانۀ سپهسالار، تهران، مؤسسه‌ی فرهنگی منطقه‌ای.
-    ناصرالدین‌شاه قاجار (1286)، طرز ساختن دواهای عکاسی از نسخهی عکاسباشی، موجود در ابتدای فهرست ثانی اسفار همایونی.
-    نویسنده ناشناس (1274 ق.)، فوتگرافی، نسخه‌ی خطی، کتابخانه‌ی مدرسه‌ی شهید مطهری (سپهسالار)، تهران.