نقاشی‌های انتراعی جهان عرب

«نقاشی‌های انتراعی جهان عرب»؛ فصلی نوین در تاریخ هنر
کیوریتورهای نمایشگاه «شکل‌گیری: انتزاع‌هایی از جهان عرب، دهه‌ی 1950 تا 1980» که در گالری هنری گری در دانشگاه نیویورک [1] در حال برگزاری است، در مورد مأموریت این نمایشگاه توضیح می‌دهند. 


 
تصویر 1- احمد چرکاوی [2]، آینه‌های قرمز (1965)

میانه‌های قرن 20 میلادی، بازه‌ی زمانی پرهمهمه‌ای برای 22 کشور جهان عرب بود. این دوره به استعمارزدایی، صنعتی شدن، جنگ و مهاجرت‌های انبوه در این حوزه‌ی جغرافیایی شناخته می‌شود. این منطقه در محدوده‌ی زمانی مذکور، ظهور سوسیالیسم، رونق صنعت نفت و شکل‌گیری ملیت‌های جدید را به خود دیده است. 
سهیلا تاکش [3]، از کیوریتورهای این نمایشگاه، توضیح می‌دهد که «به علت اینکه بسیاری از این کشورها در حال ورود به عرصه‌ی جهانی بودند یکی از اهداف اولیه‌شان این بود که خودشان را به عنوانی مردمانی ممتاز نشان دهند. برای رسیدن به این هدف، فرهنگ و هنر یکی از بهترین راه حل‌ها بود.» 


 
تصویر 2- تصویری از گالری هنری گری در دانشگاه نیویورک، محل برگزاری نمایشگاه «شکل‌گیری»

همانطور که از نام آن پیدا است، این نمایشگاه ظهور هنر غیرفیگوراتیو در کشور‌های مصر، عراق، لبنان و کشورهای دیگری از شمال آفریقا، غرب آسیا و حوزه‌ی کشورهای عرب را مشخص می‌کند که به دست هنرمندانی از همین کشورها خلق شده‌اند. حدود 90 نقاشی، مجسمه و آثار دیگر این نمایشگاه را در بر گرفته‌اند که همه‌ی آن‌ها از کلکسیون بنیاد هنری برجیل [4] به دست آمده است. این بنیاد، یک نهاد مستقل است که به هنر جهان عرب می‌پردازد و در شارجه[5]  در امارات متحده‌ی عربی واقع شده است. 
تاکش بیان می‌کند که «مدارس و نهادهای هنری متعددی در این دوره شکل گرفتند. علت آن بود که مردم در تلاش بودند تا به نحوی هویت فرهنگی و هنری خودشان را تثبیت کنند. این بازه‌ی زمانی پر است از هنرمندانی که به تاریخ محلی و میراث‌شان رجعت کردند تا نوع جدیدی از  هنر مدرنیسم را خلق کنند که رابطه‌ی مستقیمی با حوزه‌ی جغرافیایی خودشان داشته باشد.»
تاکش که خود تنها کیوریتور بنیاد برجیل است، با کارگردان هنری گالری گری، لین گامپرت [6]، همراه شد تا این کشف تاریخی را محقق سازد. تا کنون هیچ‌گاه بررسی دقیق و جزئی‌ای روی این موضوع انجام نشده بود و بنابراین اجرای این پروژه نیازمند حجم عظیمی از تحقیقات علمی بود که زمانی تقریبا 30 ماهه را پیش از گشایش نمایشگاه به خود اختصاص داد. به همین دلیل کاتالوگ پرحجمی به کوشش گامپرت و تاکش به انضمام این رویداد، انتشار یافته است. 


 
تصویر 3- سالیبا دواهی[7] ، بدون عنوان (1969-1960)

با وجود سرمایه‌گذاری قابل توجهی که برای اجرای این پروژه نیاز بود، گامپرت معتقد است امروز انجام چنین کاری ضروری است چرا که «ما در حال نگارش دوباره‌ی فهمِ جمعی‌مان از مدرنیسم هستیم، این بار نه از منظر غرب بلکه از منظری جهانی.»
گامپرت می‌گوید «ما همگی در زمینه‌ی تاریخ هنر غرب آموزش دیده‌ایم و این یعنی هیچ تاریخ هنر دیگری برای مطالعه نداشته‌ایم. حال بالأخره دیوار این محدودیت در حال فرو ریختن است، تاریخ‌های دیگری در حال نوشته‌شدن هستند. ما امیدواریم که این نمایشگاه به سرعت این جریان بیفزاید.»


 
تصویر 4- اتل ادنان [8]، پاییز در دره‌ی یوسمیت (1964-1963)

بنیاد برجیل با کلکسیون شخصی سلطان سعود القاسمی [9]، یکی از اعضای خاندان فرمانروایی امارات، پایه‌گذاری شده است. سلطان سعود با فعالیت‌هایش در گستره‌ی جهانی برای ترویج و ترقی هنر و فرهنگ عرب شناخته می‌شود. بنیاد هنری برجیل بیش از 1000 اثر هنری را در خزانه‌ی خود دارد. 
تاکش توضیح می‌دهد که «ما بسیار خوش‌اقبال بودیم که آثار هنری این بنیاد تنوع قابل توجهی داشت و ما را وادار کرد تا تاریخ‌های متفاوتی را بررسی کنیم و به تاریخ‌های شخصی هنرمندان و فرایند‌های توسعه‌ی کارشان نظر بیندازیم.»
به راستی این نمایشگاه، تنوع وسیعی از رویکردهای مختلف به انتزاع را در خود گنجانده است که از همه چیز الهام گرفته‌اند؛ از ریاضیات، هندسه و معنویت‌گرایی [10] گرفته تا خوشنویسی‌های عربی و الگوهای تزئینی اسلامی. 
به عنوان مثال خط میخی تأثیرات بسیاری بر هنرمندان عراقی داشته در حالی که الگو‌های آمازیغی [11] را می‌توان در آثار هنری شمال آفریقا مشاهده کرد. در خصوص سایر هنرمندانی که آثارشان در این نمایشگاه به نمایش درآمده گرایش به انتزاع، نوعی رفتار سیاسی محسوب می‌شود که با هدف مقابله با رواج رئالیسم سوسیالیستی، همزمان با ظهور کمونیسم و سوسیالیسم، بروز یافته است.
مطالعه‌ی تطبیقی توسعه‌ی هنر انتزاعی در این کشورها با تحولات هنر انتزاعی اروپایی-آمریکایی، که از واسیلی کاندینسکی تا پیکابیا، پیکاسو و پولاک را در بر می‌گیرد، بسیار وسوسه‌برانگیز است. مقایسه‌ی میان این دو ممکن است به سختی انجام شود چراکه هنر این منطقه با آنچه که هنر غرب از آن روایت می‌کرده است تفاوت دارد. با این حال گامپرت معتقد است که بسیاری از هنرمندان جهان عرب به خوبی از تحولات هنر مدرن در سایر نقاط جهان آگاه بوده‌اند. 
تاکش می‌گوید «یافته‌های ما حاکی از آن است که بسیاری از هنرمندان این جغرافیا از گفتمان میان فرهنگ‌های منطقه‌ی خود با سایر نقاط جهان آگاه بوده چرا که در دانشگاه‌های هنری غربی به تحصیل مشغول بوده‌اند.» هنرمندان بسیاری هم از اروپا و هم از میراث معماری، منسوجات و سایر هنرهای کاربردی کشور‌های خودشان الهام می‌گرفته‌اند. 
نمایشگاه «شکل‌گیری» نشان می‌دهد که تاریخِ هنر، خود یک انتزاع است چرا که تعریف کردن آن به دشواری تعریف آثاری است که روی دیوار‌های گالری گری رفته است. گامپرت می‌گوید «تاریخ هنر علاقه دارد تا جنبش‌های هنری‌ای را طبقه‌بندی کند که هنرمندان از برخی از آن‌ها پیروی می‌کنند و در مقابلِ برخی دیگر واکنش نشان می‌دهند، اما مسئله اینجاست که جریان هنر، شلخته‌تر از این‌ها است.»
رویداد «شکل‌گیری» تا 4 آوریل 2020 در گالری هنری گری در دانشگاه نیویورک در جریان است. 

     


منبع خبر:


https://news.artnet.com/exhibitions/arab-abstraction-1770720


  [1] New York University’s Grey Art Gallery
  [2] Ahmed Cherkaoui
  [3] Suheyla Takesh
  [4] Barjeel Art Foundation
  [5] Sharjah
  [6] Lynn Gumpert
  [7] Saliba Douaihy
  [8]  Etel Adnan
  [9] Sultan Sooud Al Qassemi
  [10] Spiritualism

[11] Amazigh Patternsبه هنر قوم آمازیغ اشاره دارد. آمازیغ‌ها بومیِ مناطق شمال آفریقا به حساب می‌آیند. واژه‌ی آمازیغ به معنای آزادمرد است.